Qyteti nëntokësor i Turqisë, që ruan një mësim të lashtë për përballimin e temperaturave ekstreme
Nën formacionet shkëmbore përrallore të Kapadokisë, në zemër të Anadollit Qendror të Turqisë, fshihet një qytet i lashtë që prej shekujsh ruan një sekret të veçantë arkitekturor. Derinkuyu, një vendbanim i gdhendur thellë në shkëmb, dikur shërbente si strehë nga ushtritë pushtuese, ndërsa sot po tërheq vëmendjen e studiuesve të klimës dhe urbanistëve për një arsye tjetër: aftësinë e tij për të ruajtur temperatura të qëndrueshme, pavarësisht kushteve ekstreme atmosferike jashtë.
Në një artikull të publikuar nga BBC, gazetarja Selin Ugurtas sjell në vëmendje mënyrën se si arkitektura nëntokësore e këtij qyteti mund të ofrojë ide për përballimin e ndryshimeve klimatike dhe për krijimin e hapësirave të sigurta në qytetet e së ardhmes.I rrethuar nga formacione shkëmbore të njohura si “oxhaqet e zanave”, të krijuara gjatë miliona vjetëve nga era dhe shiu, Derinkuyu përfaqëson një prej shembujve më mbresëlënës të vendbanimeve të ndërtuara nën tokë. Brenda korridoreve të tij të ngushta, temperaturat qëndrojnë gjatë gjithë vitit ndërmjet 15 dhe 17 gradë Celsius, duke ofruar freski gjatë verës dhe ngrohtësi relative gjatë dimrit. Ky stabilitet termik e bën qytetin një shembull të jashtëzakonshëm të mënyrës se si njerëzit kanë shfrytëzuar natyrën dhe strukturat gjeologjike për t’u mbrojtur nga kushtet atmosferike.Qyteti nëntokësor u përdor si strehë për banorët e rajonit gjatë periudhës së sulmeve të ushtrive arabe, nga mesi i shekullit VII deri në fillim të shekullit XI. Në një kohë kur kërcënimet ushtarake i detyronin komunitetet të kërkonin mbrojtje, hapësirat e gdhendura në shkëmb u ofronin mundësi të izoloheshin dhe të jetonin larg rrezikut në sipërfaqe.
Zbulimi i Derinkuyut në kohët moderne ndodhi rastësisht në vitin 1963, kur një banor që po rinovonte shtëpinë e tij shembi një mur dhe zbuloi pas tij një rrjet të gjerë tunelesh. Hapësirat e fshehura shtriheshin në disa nivele nën tokë, duke zbuluar përmasat e një qyteti që kishte mbetur i panjohur për shumë kohë. Sipas vlerësimeve, ai shtrihet deri në 85 metra thellësi dhe mund të ketë strehuar deri në 20 mijë njerëz. Kompleksi përfshin gjithashtu dhjetëra puse uji dhe kanale ajrimi, të cilat mundësonin furnizimin me ujë dhe qarkullimin e ajrit në hapësirat e brendshme.
Për studiuesin Ali Yamaç, anëtar themelues i grupit kërkimor Obruk Cave Research Group, këto struktura përfaqësojnë shumë më tepër sesa një trashëgimi historike. Prej rreth 15 vjetësh, ai dhe ekipi i tij kanë studiuar shpellat dhe vendbanimet nëntokësore të Kapadokisë, në bashkëpunim me autoritetet lokale të Kayserit. Sipas tij, shpellat natyrore dhe ato të krijuara nga njeriu ofrojnë kushte të favorshme termike, duke qëndruar më të freskëta gjatë muajve të nxehtë dhe më të ngrohta gjatë dimrit.
Nevoja për të rikthyer vëmendjen te këto hapësira lidhet drejtpërdrejt me sfidat e ndryshimeve klimatike. Turqia është ngrohur me rreth 2.1 gradë Celsius që nga periudha paraindustriale, sipas disa vlerësimeve. Temperaturat në rritje po intensifikojnë valët e të nxehtit, po shtojnë periudhat e thatësirës dhe po ndryshojnë modelet e reshjeve, duke rritur edhe shqetësimet për përmbytjet. Në të njëjtën kohë, dimrat e ashpër në rajone të caktuara vazhdojnë të kërkojnë sisteme të kushtueshme ngrohjeje, të cilat konsumojnë sasi të mëdha energjie.
Ideja e shfrytëzimit të hapësirave nëntokësore si strehimore klimatike po shqyrtohet edhe në qytete të tjera evropiane. Francesco La Vigna, studiues në Institutin Italian për Mbrojtjen dhe Kërkimin Mjedisor (ISPRA) dhe kryetar i Grupit të Ekspertëve për Gjeologjinë Urbane të EuroGeoSurveys, thekson se qytetet duhet të fillojnë ta shohin nëntokën si një burim të rëndësishëm për zhvillimin urban.
Në Romë, studiuesit e ISPRA-s po hartëzojnë hapësirat nëntokësore të kryeqytetit italian, me synimin për të identifikuar ato që mund të shndërrohen në strehimore klimatike. Deri më tani, janë kataloguar më shumë se 7 mijë struktura nëntokësore, përfshirë gurore, katakombe, tunele ujore dhe hapësira të tjera historike, që shtrihen në një sipërfaqe prej rreth 350 kilometrash katrorë.
Një shembull tjetër është Helsinki, ku planifikimi urban nëntokësor është zhvilluar në mënyrë të organizuar. Nën kryeqytetin finlandez gjenden rreth 200 kilometra hapësira nëntokësore, ku janë ndërtuar kënde lojërash, hapësira arti, pishina, muze dhe objekte fetare. Një pjesë e këtyre strukturave u krijuan fillimisht për qëllime mbrojtëse gjatë dhe pas Luftës së Dytë Botërore, por sot shërbejnë edhe për nevoja të tjera të qytetit. Në rast emergjence, strehimoret nëntokësore të Helsinkit mund të strehojnë deri në 6 mijë persona.
Megjithatë, shndërrimi i hapësirave të tilla në strehimore për përballimin e temperaturave ekstreme kërkon vlerësime të hollësishme teknike. Stabiliteti i strukturave, rreziku i shembjes dhe qarkullimi i ajrit janë ndër sfidat kryesore. Kapadokia ndodhet pranë zonës së thyerjes tektonike Ecemië, ndërsa Turqia është një vend i ekspozuar ndaj tërmeteve. Studiuesi Yamaç paralajmëron se proceset gjeologjike që dikur krijuan peizazhin karakteristik të rajonit, përmes aktivitetit vullkanik dhe erozionit, vazhdojnë njëkohësisht ta ndryshojnë dhe dobësojnë atë.
Për këtë arsye, ekspertët theksojnë se çdo hapësirë duhet t’i nënshtrohet kontrolleve të specializuara përpara se të hapet për publikun. Po aq i rëndësishëm është edhe sistemi i ventilimit, i cili duhet të garantojë furnizim të vazhdueshëm me ajër të pastër dhe largimin e ajrit të ndenjur. Përvoja e Helsinkit dëshmon se teknologjitë moderne mund ta bëjnë këtë proces më të sigurt dhe më efikas.
Ndërkohë, shpellat e shumta të Kapadokisë vazhdojnë të përdoren edhe për qëllime ekonomike. Sipas Yamaçit, shumë prej tyre janë shndërruar në depo frigoriferike për ruajtjen e patateve dhe limonëve. Në qytetin Ortahisar, me një popullsi prej pak më shumë se 3 mijë banorësh, rreth një mijë shpella jepen me qira për ruajtjen e produkteve bujqësore, me kapacitet prej deri në pesë milionë arka me agrume.
Megjithatë, potenciali i këtyre strukturave mund të shkojë përtej përdorimit bujqësor. Yamaç shprehet se do të preferonte të jetonte në një shtëpi të gdhendur në shkëmb, ku temperaturat natyrore do të ofronin rehati pa pasur nevojë për përdorim të vazhdueshëm të kondicionerëve.
Nga strehimore kundër sulmeve ushtarake te hapësira që mund të ofrojnë mbrojtje nga krizat klimatike, qyteti nëntokësor i Derinkuyut dëshmon se zgjidhjet për disa prej sfidave më të mëdha të së ardhmes mund të gjenden edhe në njohuritë arkitekturore të së kaluarës. Në një kohë kur qytetet po kërkojnë mënyra më të qëndrueshme për t’u përshtatur me temperaturat ekstreme, Kapadokia rikthen vëmendjen te një mundësi që për shekuj me radhë ka qëndruar e fshehur nën tokë. /KultPlus