Shkrimtarja Jehona Kicaj me takim letrar në Prishtinë

Në një atmosferë të mbushur me dashamirë të letërsisë, shkrimtarja Jehona Kicaj mbajti dje një takim letrar në Bibliotekën Kombëtare të Kosovës, duke e kthyer këtë hapësirë të rëndësishme kulturore në një vend reflektimi mbi gjuhën, identitetin dhe përkatësinë.

Takimi, i organizuar si një mbrëmje leximi dhe diskutimi, mblodhi një publik të interesuar që pati mundësinë të dëgjojë nga afër zërin autentik të autores.

Fillimisht, Kicaj lexoi pjesë të përzgjedhura nga romani i saj ‘ë’ , duke sjellë fragmente që bartin ndjeshmëri të thellë dhe një përvojë të fortë personale.

Pas këtij momenti të parë të leximit, i cili krijoi një lidhje të menjëhershme mes autores dhe publikut, ajo vazhdoi duke ndarë edhe më gjerësisht me të pranishmit procesin e saj krijues, duke folur për mënyrën se si është formësuar rrëfimi dhe për sfidat e të shkruarit në mes të dy botëve kulturore që shpesh ndërthuren, por edhe përplasen në përvojën e një autori që jeton mes gjuhëve dhe identiteteve. Ajo theksoi rëndësinë e gjuhës si mjet identiteti, por edhe si një hapësirë ku shpesh lind ndjenja e mungesës dhe e padukshmërisë.

Romani ‘ë’ qëndron në thelb të këtij diskutimi, duke u shfaqur jo vetëm si një vepër letrare, por edhe si një reflektim i thellë mbi përvojën njerëzore në kufijtë e dy kulturave. Ai rrëfen historinë e një vajze me prejardhje nga Kosova që rritet në Gjermani, e cila përballet me ndjesinë e të qenit mes dy kulturave, pa u përkitur plotësisht asnjërës prej tyre.

Përmes një rrëfimi të ndjeshëm dhe reflektiv, libri trajton përvojën e emigrimit, kërkimin për zë personal dhe përpjekjen për të gjetur vendin e vet në një shoqëri që jo gjithmonë e kupton plotësisht tjetrin.

Vetë titulli ‘ë’ mbart një simbolikë të fuqishme dhe shumë shtresore, duke u shndërruar në një metaforë të qartë për praninë që shpesh nuk dëgjohet plotësisht, por që është gjithmonë e domosdoshme në strukturën e gjuhës dhe identitetit. Një shkronjë e pranishme në gjuhën shqipe, por shpesh e pazëshme – ashtu si përvoja e shumë individëve që jetojnë mes identiteteve, të dukshëm dhe njëkohësisht të heshtur. Kjo metaforë përshkon të gjithë romanin dhe u reflektua edhe në diskutimin e autores me publikun.

Duke kaluar nga analiza e përgjithshme e romanit te përvojat më personale dhe të drejtpërdrejta që e kanë formësuar atë, autorja u ndal në mënyrë më të thelluar te temat e luftës, heshtjes dhe mungesës së informacionit brenda familjes dhe shoqërisë, duke e shpjeguar këtë si një nga burimet kryesore të “pafjalësisë” që përshkon edhe rrëfimin e saj.

“Romani ndërlidhet me luftën. Flet për një kohë kur ne nuk kishim mundësi ta kuptonim gjithë atë zhvillim, sepse për të nuk flitej as në familje. Këto janë pasoja që janë krijuar jo vetëm në familje, por edhe në shoqëri,” tha ajo, duke e vendosur theksin te boshllëku i krijuar nga heshtja kolektive.

Më tej, duke e zgjeruar reflektimin mbi periudhat e rritjes dhe përvojat e fëmijërisë në një kontekst të kufizimeve gjuhësore dhe sociale, ajo solli në vëmendje edhe momentet kur gjuha amtare ishte e rrezikuar në përdorim të përditshëm, gjë që krijonte një ndjesi të vazhdueshme pasigurie tek fëmijët dhe të rinjtë e asaj kohe.

“Pastaj, në vitet e rinisë, kur gjuha amtare nuk guxonte të flitej, sepse ishte e ndaluar, Kur ajo e kupton që ka situata kur të flasësh në gjuhën amtare është e rrezikshme, këto janë përvoja që për një fëmijë krijojnë një lloj pafjalësie,” u shpreh Kicaj, duke e lidhur drejtpërdrejt gjuhën me frikën dhe heshtjen historike.

Në vazhdim të kësaj linje mendimi, ajo e zgjeroi edhe më shumë analizën e saj mbi përplasjen me gjuhën e re, duke e përshkruar procesin e përshtatjes në një gjuhë tjetër si një përvojë njëkohësisht zhvilluese dhe kufizuese në aspektin emocional dhe shprehës.

“Aspekti i tretë i kësaj pafjalësie është përvoja me gjuhën gjermane. Ka shumë situata kur personazhi ndihet e kufizuar, sepse nuk i ka në dispozicion fjalët për të shprehur mendimet dhe ndjenjat e saj,” tha ajo, duke nënvizuar se kjo përvojë është e përbashkët për shumë njerëz që jetojnë në diasporë.

Duke e përmbyllur këtë pjesë të reflektimit mbi gjuhën dhe identitetin, Kicaj theksoi se romani i saj ndërtohet pikërisht mbi këtë tension të vazhdueshëm midis shprehjes dhe mungesës së fjalës, duke e parë letërsinë si të vetmen hapësirë ku kjo përvojë mund të artikulohet në mënyrë të plotë.

“I gjithë romani jeton nga ky tension, nga pafjalësia dhe përpjekja për ta kapërcyer atë, Letërsia lidhet ngushtë me gjuhën, sepse nuk kemi mjete të tjera përveç saj,” tha ajo.

Duke kaluar nga dimensioni gjuhësor te ai personal dhe biografik, autorja e lidhi rrëfimin e romanit drejtpërdrejt me përvojën e saj të rritjes mes dy gjuhëve, duke reflektuar mbi ndryshimet që sjell socializimi në një mjedis tjetër kulturor.

“Protagonistja rrëfen nga perspektiva e një njeriu që jeton në diasporë, edhe unë jam rritur mes dy gjuhëve, në fillim mbizotëronte shqipja, por me kalimin e kohës gjermanishtja u bë gjithnjë e më e rëndësishme,” tha Kicaj, duke pranuar transformimin gradual të raportit të saj me gjuhët.

Në vijim, ajo ndau edhe një reflektim më intim mbi ndjenjën e shprehjes dhe kufizimet që ndonjëherë lindin në raport me gjuhën amtare, pavarësisht lidhjes emocionale të fortë me të.

“Edhe pse kam një lidhje shumë emocionale me gjuhën shqipe, shpesh e ndiej që nuk arrij t’i shpreh mendimet e mia me të njëjtin nivel si në gjermanisht. Kjo është një përvojë që e ndajnë shumë njerëz që rriten në diasporë.Për këtë arsye, mendoj që është shumë e rëndësishme që lexuesit ta kuptojnë këtë perspektivë. Të gjitha këto lidhen ngushtë me përvojën e diasporës. Shumë njerëz flasin gjuhën, por rrallëherë reflektojnë mbi raportin që kanë me të dhe mbi përpjekjen që kërkohet për ta ruajtur atë,” theksoi ajo.

Në pjesën që iu kushtua kërkimit dhe dimensionit dokumentar të romanit, autorja shpjegoi se vepra e saj nuk bazohet vetëm në përvojë personale, por edhe në një punë të gjerë hulumtuese që përfshin burime të ndryshme historike dhe dëshmi të dokumentuara.

“Kam bërë një hulumtim shumë të gjerë, përfshihen deklarata të dëshmitarëve, materiale nga Tribunali i Hagës, si dhe burime të ndryshme, kam hulumtuar edhe në Kosovë dhe në Bosnje,” tha ajo, duke theksuar ndërthurjen mes kujtesës personale dhe dokumentit historik.

Në vazhdim, ajo ngriti edhe çështjen e përfaqësimit të Kosovës në letërsinë evropiane, duke e parë romanin e saj si një përpjekje për të sjellë një perspektivë që shpesh ka munguar në diskursin letrar ndërkombëtar.

“Kjo mungesë ka qenë një nga shtysat kryesore për të shkruar këtë roman. Edhe pse ekzistojnë vepra që trajtojnë luftën e Kosovës, perspektiva kosovare shpesh ka qenë e nënpërfaqësuar. Me këtë vepër, kam synuar të plotësoj sadopak këtë boshllëk dhe të sjell një rrëfim nga brenda, nga një perspektivë shqiptare,” u shpreh Kicaj.

Në fund, duke u ndalur te vetë procesi i shkrimit, ajo e përshkroi atë si një formë të thellimit të kuptimit më shumë sesa si një proces shërimi të drejtpërdrejtë, duke theksuar rolin e letërsisë në ndërtimin e vetëdijes

“Sa i përket procesit të shkrimit, ai nuk ka qenë një proces shërues në kuptimin klasik. Shkrimi nuk i kthen të vdekurit dhe nuk i zhduk plagët. Nuk mendoj se letërsia shëron në atë mënyrë.Por ajo që ka bërë shkrimi për mua është se më ka dhënë një kuptim më të thellë të asaj që ka ndodhur – një lloj dijeje dhe vetëdijeje më të madhe për historinë, përvojën dhe pasojat e saj,”tha ajo.

Duke kujtuar periudhën intensive të punës mbi romanin, ajo shtoi se procesi i shkrimit ka qenë edhe një mënyrë për të rindërtuar kujtimet e dëgjuara më parë në familje dhe për t’i kuptuar ato në një nivel më të thellë.

“Sa i përket procesit të shkrimit, ai nuk ka qenë një proces shërues në kuptimin klasik. Shkrimi nuk i kthen të vdekurit dhe nuk i zhduk plagët. Nuk mendoj se letërsia shëron në atë mënyrë.Por ajo që ka bërë shkrimi për mua është se më ka dhënë një kuptim më të thellë të asaj që ka ndodhur – një lloj dijeje dhe vetëdijeje më të madhe për historinë, përvojën dhe pasojat e saj”, theksoi Kicaj.

Takimi u përmbyll me diskutime të hapura me publikun, duke e shndërruar këtë mbrëmje në një dialog të vazhdueshëm mes autores dhe lexuesve./kultplus