Stojanoviq: Përballja me të kaluarën e luftës Kosovë - Serbi, e pazgjidhur

Procesi i përballjes me trashëgiminë e luftës së viteve ’90 në Ballkan mbetet i ngarkuar dhe i pazgjidhur, veçanërisht në marrëdhëniet ndërmjet Kosovës dhe Serbisë.

Siç thekson historiania Dubravka Stojanoviq, përkeqësimi i marrëdhënieve rajonale është një pasojë e mbijetesës së elitave të viteve ’90 në pushtet, të cilat përdorin traumën dhe konfliktin si mjet për të ruajtur ndikimin politik dhe ekonomik.

Në një intervistë për Radio Kosovën ajo thotë se kjo bën që procesi i pajtimit të ngecë, ndërsa të rinjtë mbeten të mbërthyer nga narrativët nacionalistë dhe diskursi politik që mohon realitetin historik.

Megjithatë, Stojanoviqi thotë se shpresa për një ndryshim qëndron te shoqëria civile, universitetet, artistët dhe lëvizjet studentore, të cilët punojnë për të krijuar dialog dhe për të përballur të kaluarën përmes edukimit, artit dhe projekteve ndërkombëtare.

Edhe pse qeveritë vazhdojnë të jetojnë nga konflikti, përfshirja e qytetarëve dhe tregimet personale të viktimave mund të hapin rrugën drejt një pajtimi të vërtetë dhe marrëdhënieve më të qëndrueshme në të ardhmen.

Radio Kosova: Si e shihni nivelin aktual të përballjes me trashëgiminë e luftës së viteve ’90 në rajon, veçanërisht kur bëhet fjalë për marrëdhëniet ndërmjet Kosovës dhe Serbisë?

Dubravka Stojanoviq: Marrëdhëniet ndërmjet të gjitha shteteve të ish-Jugosllavisë, përveç ndoshta Sllovenisë, me kalimin e kohës po përkeqësohen, dhe kjo është një e dhënë shqetësuese për të cilën duhet të mendojmë. Një nga arsyet kryesore për këtë është se në shumicën e këtyre shteteve janë në pushtet të njëjtit njerëz që kanë udhëhequr luftërat e viteve ’90 ose ata që i kanë nisur këto luftëra. Dhe është e qartë se, falë këtyre luftërave, ata vazhdojnë të jenë në pushtet, p.sh. për sa i përket Kroacisë, Bosnjës e Hercegovinës dhe Serbisë. 30 vjet pas përfundimit të këtyre luftërave, ata janë ende në pushtet dhe pjesërisht për këtë arsye, ndër të tjera, sepse përdorin traumën e luftërave për të vazhduar të marrin përqindje të larta votash nga popullsia. Duket qartë se procesi i pajtimit nuk ka shkuar mirë, por nuk ka shkuar mirë kryesisht sepse asnjë qeveri nuk ka pasur interes që ta përmirësojë atë. Përkundrazi, të gjitha qeveritë kanë pasur interes ta thellojnë këtë konflikt, sepse kjo është mënyra që shoqëria të lidhet emocionalisht me pushtetin, të mbahet në frikë, të mbahet nën bindje, dhe të kërcënohet vazhdimisht me konflikte të reja, duke e bërë që shoqëria të mbetet e lidhur në këtë mënyrë dhe të mos mund të përparojë. Dhe kjo është pikërisht ajo që është në interes të një numri të madh qeverish në shtetet e ish-Jugosllavisë, kryesisht në Serbi, dhe për këtë arsye marrëdhëniet nuk përmirësohen në kuptimin e qetësimit, por përkundrazi, përkeqësohen.

Cilat janë, sipas mendimit tuaj, pengesat më të mëdha për njohjen dhe kuptimin e ngjarjeve të viteve ’90 nga të dyja palët?

Dubravka Stojanoviq: Shumëkush ka interes që kjo të mos shkojë kurrë drejt një përballjeje të vërtetë. Pra, siç e përmenda, elitë politike që pothuajse nuk janë ndryshuar fare në shumicën e vendeve. Pra, ata kanë interes të drejtpërdrejtë që të mos flitet për këto luftëra dhe që ata të vazhdojnë të sundojnë mbi atë traumë. Por ka edhe shumë interesa financiare dhe ekonomike, sepse në shumicën e këtyre vendeve këto elita financiare janë krijuar falë luftës. Kështu që ata gjithashtu nuk kanë interes të trajtohet kjo çështje. Pastaj ka shumë qarqe intelektuale, ata që krijuan nacionalizmin dhe që hartuan programet e luftës. Kështu që mund të ecim përmes shtresave të ndryshme të shoqërisë ose atë që historiani gjerman për rastin gjerman, Fritz Fischer, e ka quajtur "aleancë elitash". Pra, këto elita thjesht nuk kanë interes që këto çështje të hapen, dhe pastaj ka edhe grupe të gjera të shoqërisë që megjithatë ndiejnë në njëfarë mënyre përgjegjësinë e tyre, sepse kanë votuar për programet e luftës në shumë zgjedhje. Pra, kjo është një lloj, të themi, "konspiracioni i heshtjes". Domethënë, është një shtresë shumë e vogël e atyre që duan përballje dhe që në përballje shohin daljen e vetme për të ardhmen.

Dhe si e shihni marrëdhënien midis Kosovës dhe Serbisë në këtë proces të njohur si pajtimi tranzicional. Pse nuk mund të shkojë përpara, apo, në fakt, a nuk duam apo nuk mund ta çojmë më tej këtë proces?

Dubravka Stojanoviq: Unë nuk mund të flas për Kosovën, sepse nuk e njoh mjaftueshëm situatën. Mund të flas për Serbinë, e cila jo vetëm që qëndron në të njëjtin program që ka pasur që nga vitet tetëdhjetë, pra një mospranim të madh të realitetit në Kosovë dhe mospranim të interesave të shumicës shqiptare dhe të qytetarëve shqiptarë, por gjërat përkeqësohen gjatë qeverisjes së Vuçiqit. Pra, Vuçiqi në fakt ka transferuar të gjitha luftërat e viteve ’90 vetëm duke folur për viktimat serbe. Dhe, në fakt, ka dy ngjarje kyçe që Vuçiqi ka nxjerrë nga të gjitha ato luftëra: është “Oluja” në Kroaci nga viti 1995 dhe beteja në Koshare. Këto janë ngjarje për të cilat janë xhiruar filma, për të cilat kemi seriale televizive, kemi ditë përkujtimore, kemi heronj dhe kemi viktima. Pra, qeveria e Vuçiqit ka zgjedhur që nga gjithçka që ka ndodhur dhe nga e gjithë përgjegjësia e Serbisë, që është e nevojshme të merret seriozisht, të nxjerrë vetëm dy ngjarje ku serbët janë viktima. Nga kjo shihet se nuk ka asnjë interes që të diskutohet për Kosovën në mënyrë racionale dhe që të shihet ku ndodhemi realisht.

A besoni se ekzistojnë dallime në perceptimin e së kaluarës midis brezave, e sidomos gjeneratave të reja në Serbi dhe në Kosovë?

Dubravka Stojanoviq: Po e them përsëri, nuk e njoh mjaftueshëm situatën në Kosovë, por kam frikë se te të rinjtë situata është edhe më e vështirë, dhe këtë e tregojnë disa studime, sepse duhet të kemi parasysh se të rinjtë e sotëm janë fëmijët e atyre që ishin të rinj në vitet ’90. Pra, prindërit e tyre tashmë ishin nën propagandën e rëndë të Millosheviqit dhe ishte e vështirë të imagjinohej që fëmijët e tyre do të shkonin në një drejtim tjetër, përkundrazi. Kështu që mendoj se, kryesisht kur bëhet fjalë për Kosovën, por edhe për Kroacinë, të rinjtë janë nën ndikim shumë të rëndë propagandistik të nacionalizmit dhe që ata janë përgjithësisht më konservatorë dhe më tradicionalë madje edhe se prindërit e tyre, e jo më se gjenerata e kohës së socializmit. Ata janë gjithashtu shumë të lënë pas në arsimim, pra niveli i tyre i përgjithshëm i dijes është më i ulët se ai që ishte më parë. Këto janë të gjitha rrethana shumë të këqija për një diskutim mbi një bashkëpunim të ardhshëm.

Në çfarë mënyre narrativët historikë dhe diskursi publik ndikojnë në procesin e pajtimit ndërmjet Kosovës dhe Serbisë?

Dubravka Stojanoviq: Ata ndikojnë në mënyrë thelbësore, sigurisht, kjo është gjuha e shtetit, për të thënë kështu, por përsëri, jo vetëm Vuçiqi, por edhe shumë intelektualë, shumë persona me ndikim kanë të njëjtin qëndrim, kryesisht ndaj Kosovës, një diskurs që mohon plotësisht realitetin në marrëdhënien midis Beogradit dhe Prishtinës, kështu që pothuajse nuk mund të flitet fare për realitetin. Ata vazhdojnë të flasin për Kosovën si një krahinë autonome, sikur asgjë nuk ka ndodhur ndërkohë, dhe kjo ndikon në mënyrë drastike te të gjithë qytetarët. Marrëdhënia me Kroacinë ose me Bosnjë dhe Hercegovinën është pak më e lehtë për disa, sepse ato dikur kanë qenë republika të veçanta dhe sepse që për 30 vjet në shumë nivele, nga letërsia, filmi ose shumë veprimtari të përbashkëta, organizata studentore dhe të tjera, është punuar seriozisht për afrimin e tyre. Ka festivale filmi, festivale letrare, pra shumë gjëra të përbashkëta janë realizuar gjatë 30 viteve të fundit. Kjo nuk ekziston midis Beogradit dhe Prishtinës, midis Serbisë dhe Kosovës, përveç festivalit “Mirdita – Dobar dan”. Ne nuk kemi shumë, nuk kemi asnjë ngjarje publike ku të ndikojë publiku me një diskurs tjetër.

Dhe pse mendoni se kjo ndodh ndërmjet Kosovës dhe Serbisë? A është kjo për shkak të dallimeve gjuhësore, apo sepse, siç thatë edhe ju, Serbia ende e sheh Kosovën si pjesë të saj? Apo është për shkak, ndoshta, të Bosnjës dhe Kroacisë, ku, për shembull, gjuha është më shumë a më pak e njëjtë?

Dubravka Stojanoviq: Gjuha është një lidhje e rëndësishme, por edhe një pengesë e rëndësishme në rastin e Kosovës, sepse, ja, edhe ne në Muzeun e viteve ’90, për shembull, kur organizojmë seminare për nxënës ose për mësues historie, gjithmonë ka problem me Kosovën për shkak se këta mësues që flasin gjuhën serbo-kroato-boshnjake-malazeze ndërveprojnë mes tyre dhe flasin në të njëjtën gjuhë, dhe në njëfarë mënyre kjo i izolon automatikisht, nëse kemi pjesëmarrës nga Kosova. Ose kjo ndodh më tepër te të rinjtë, sepse natyrisht është shumë më e vështirë që e gjithë konferenca apo bashkëbisedimi pas saj të bëhet në anglisht për t’i përfshirë pjesëmarrësit nga Kosova. Pra, kjo sigurisht është një problem, por nuk është problemi kryesor. Problemi kryesor është se Serbia kurrë nuk ka pranuar as si arritëm te bombardimi i NATO-s në vitin 1999, çfarë ka ndodhur para tij dhe në vendet e tjera të ish-Jugosllavisë, veçanërisht në Kosovë në vitin 1998. As nuk ka pranuar gjithçka që ka ndodhur më pas në planin ndërkombëtar midis Beogradit dhe Prishtinës pas vitit 1999. Pra, këtu realiteti refuzohet plotësisht dhe kjo është në fakt çështja më traumatike, e cila pothuajse nuk diskutohet fare.

Pra, nuk është vetëm gjuha, por edhe ndikimi politik në këtë kuptim?

Dubravka Stojanoviq: Ndikimi politik, natyrisht, është në vend të parë, por gjithashtu është përhapur gjatë një kohe shumë të gjatë, pra më shumë se 40 vjet, të paktën që nga viti 1981, ku është përhapur një diskurs shumë i fuqishëm nacionalist që kurrë nuk ka pranuar as që shqiptarët janë shumicë në Kosovë, e jo më të pranonte pavarësinë e Kosovës. Pra, kjo është një mohueshmëri totale e realitetit.

Çfarë ndryshimesh në libra shkollorë ose debate publike e konsideroni kyçe për ndërtimin e besimit të ndërsjellë?

Dubravka Stojanoviq: Ndryshimet e vërteta nuk do të ndodhin deri sa të mos ndodhë një ndryshim i politikës shtetërore. Pra, vetëm politika shtetërore është ajo që, shpresojmë, në të ardhmen do të mund të krijojë marrëdhënie të ndryshme. Megjithatë, për shembull, në nivelin me Kroacinë ose me Bosnjën dhe Hercegovinën, shoqëria civile, artistët, aktivistët e ndryshëm dhe intelektualët kanë punuar dekada me radhë, pra që nga fundi i luftës – për 30 vjet, dhe kanë punuar edhe gjatë luftës – në shumë nivele që lidhnin, për shembull, këto tri shtete, Zagreb, Sarajevë, Beograd. Pra, është punuar edhe në qarqet artistike, janë zhvilluar seminare për nxënës, seminare për studentë, pra është bërë shumë dhe janë përgatitur marrëdhënie alternative jashtë politikave shtetërore, me idenë se të gjithë ata që kaluan përmes këtyre përvojave të përbashkëta në fund do të ndikojnë dhe do t’i bëjnë shtetet të ndryshojnë politikat e tyre. Kjo ka ndodhur shumë më pak midis Kosovës dhe Beogradit, midis Beogradit dhe Prishtinës, për të gjitha këto arsye që kemi përmendur, dhe për pasojë, presioni mbi autoritetet shtetërore është shumë më i ulët.

A besoni se një ditë do të ketë pajtim ndërmjet Kosovës dhe Serbisë dhe ndërmjet shqiptarëve dhe serbëve në Kosovë së pari, pastaj ndërmjet shqiptarëve dhe serbëve në Serbi, nëse gjendet rruga?

Dubravka Stojanoviq: Unë nuk di nëse besoj në këtë dhe nëse dua të besoj, por njëkohësisht nuk e di si mund të ecim të gjithë përpara nëse kjo nuk ndodh. Sepse nëse kjo nuk ndodh, ne jetojmë të bllokuar në të kaluarën. Ne jetojmë të bllokuar në konflikt. Dhe ky konflikt, qoftë lufta, dhuna, të gjitha ato që kanë ndodhur, ose thjesht konflikti verbal, është mese i mjaftueshëm; pa dalë nga ky lloj armiqësie, duke parë tjetrin si armik, ne as nuk e shohim të tashmen tonë, e lëre pastaj të ardhmen. Shumë njerëz thonë: 'Oh, pse po largohen të gjithë nga këtu, pse ka kaq shumë emigrim?' Sepse është i madh sepse njerëzit nuk kanë koncept për të ardhmen. Dhe nuk mund të mendosh për të ardhmen ndërsa jeton i lidhur në konflikt, i cili në fakt ka përfunduar shumë kohë më parë. Kjo duhet të pranohet dhe duhet të ecet përpara.

A mendoni se në të vërtetë Serbia e përdor popullsinë serbe në Kosovë për atë që unë do ta quaja politikë nacionaliste, pra për politikën e përditshme?

Dubravka Stojanoviq: Mendoj se është shumë e vështirë për serbët në veri të Kosovës, sepse kurrë nuk u është lejuar të ndihen si qytetarë të Kosovës dhe sepse ata në fakt përdoren për të thelluar konfliktin me Kosovën. Pra, ata gjenden nën presione të rënda, dhe kjo shihet qartë, mjafton të ndjekim zgjedhjet. Në disa zgjedhje u urdhërohet të bojkotojnë, në të tjera të votojnë për Listën Serbe. Pra, shihet sa shumë këta njerëz në fakt nuk kanë liri zgjedhjeje. Kjo është diçka që ne po ndjekim edhe përmes situatës në universitetin në Mitrovicë të Kosovës. Pavarësisht sa e vështirë është për të gjithë ne në universitete në Serbi, gjatë vitit të fundit është e pa krahasueshme sa e vështirë është për njerëzit në universitetin e Mitrovicës së Kosovës. Pra, ata janë nën presione të paimagjinueshme, si nga politikanët lokalë, ashtu edhe nga ata në Beograd. Kështu që mendoj se komuniteti serb në Kosovë është shumëfish nën presion dhe se situata është vërtet jashtëzakonisht e vështirë.

A besoni se institucionet në Kosovë bëjnë shumë, ose mjaftueshëm, që serbët të ndihen të integruar në institucionet e Kosovës?

Dubravka Stojanoviq: Unë nuk kam të dhëna të mjaftueshme për të gjykuar për këtë, por ajo që mund të shoh nga ana e politikës serbe, dhe që të gjithë mund ta shohin, është se ata në fakt janë të detyruar të veprojnë, sipas mendimit tim, në mënyrë shumë irracionale për interesat e tyre. Kjo shihet kur lëshuan institucionet dhe pastaj u kthyen përsëri në institucionet e Kosovës. Pra, këto janë direktiva nga Beogradi që, sipas mendimit tim, janë shumë në kundërshtim me interesat e serbëve në Kosovë.

Cili është roli i iniciativave ndërrajonale në forcimin e dialogut ndërmjet Kosovës dhe Serbisë?

Dubravka Stojanoviq: Epo, sigurisht që nuk ka mjaftueshëm dhe nuk ekziston në atë shkallë siç kemi punuar ne me Kroacinë, Bosnjën dhe Hercegovinën apo Malin e Zi. Pra, kjo ka ekzistuar vazhdimisht atje; ka pasur projekte ndërkombëtare dhe ende ka, dhe është punuar shumë në të gjitha nivelet. Por me Kosovën kjo nuk ka ndodhur kurrë për shumë arsye, dhe duhet të them se ne, kur hapëm Muzeun e viteve ’90 në qershor në Beograd, bashkëpunimi ynë me kolegët nga Kosova është shumë i dobët. Për shembull, ne kurrë nuk kemi marrë as fotot nga Kosova, ndërsa kemi marrë nga vitet ’90, dhe kemi marrë dhjetëra email-e ku ata refuzojnë bashkëpunimin, duke thënë se nuk e dinë, aktualisht nuk mundin sepse kanë shumë punë ose janë të sëmurë, ose thjesht nuk duan të bashkëpunojnë me Beogradin. Pra, ka probleme të dukshme nga disa anë, nuk e di saktësisht se për çfarë bëhet fjalë, por ky është një shembull konkret për të cilin më vjen shumë keq.

Si e shihni perspektivën e projekteve të përbashkëta ose bashkëpunimeve akademike në procesin e pajtimit, edhe pse deri tash ndërmjet Kosovës dhe Serbisë nuk ka pasur diçka të tillë?

Dubravka Stojanoviq: Ashtu siç kam menduar në vitet tetëdhjetë se zgjidhja e çështjes së Kosovës ishte vetëm brenda Jugosllavisë, pra gjithë Jugosllavisë, po kështu tani mendoj se çështja e Kosovës nuk duhet të shihet vetëm në nivelin Beograd-Prishtinë, Serbi-Kosovë, por midis të gjitha ish-republikave të ish-Jugosllavisë, sepse ky është një proces i tërë që ka çuar te luftërat dhe te gjithçka që ndodhi në vitet ’90. Dhe mendoj se duhet të shihet në mënyrë të përbashkët. Natyrisht, marrëdhënia Beograd-Prishtinë është një çështje veçanërisht e rëndësishme dhe ka peshën dhe historinë e vet, por kjo është pjesë e shpërbërjes së përgjithshme të Jugosllavisë, dhe sigurisht që do t’i bënte më të lehta bisedat për Beogradin dhe Prishtinën – tani flas për shoqërinë civile, për të rinjtë, për artistët – nëse ata do të bashkëpunonin në këtë kontekst më të gjerë.

Çfarë hapash, sipas mendimit tuaj, duhet të ndërmarrin qeveritë dhe shoqëria civile në Beograd dhe Prishtinë për të përparuar procesin e pajtimit?

Dubravka Stojanoviq: Për qeveritë nuk po flas fare, siç thashë në fillim, sepse për ta konflikti është interes, ato janë nacionaliste dhe jetojnë nga konflikti. Por, për shembull, ajo që kemi bërë ne në nivelin e Zagrebit, Sarajevës dhe Beogradit, ka funksionuar në të gjitha nivelet. Pra, seminare për nxënësit e shkollave fillore, mësues, shkolla të mesme, studentë – kjo, sipas mendimit tim, ka dhënë rezultatet më të mira, edhe pse nuk janë numra shumë të mëdhenj, sepse nuk mund të përfshish mijëra njerëz përmes seminareve, por është mjaftueshëm që disa mijëra të kalojnë përmes tyre dhe pastaj të transmetojnë përvojën e tyre dhe të lidhin njerëz të tjerë. Përtej kësaj, puna vazhdon. Tani kemi letërsinë serioze që përballet me gjithçka që ka ndodhur, ka filma shumë të mirë, shfaqje teatrale, dhe shihet se publiku dëshiron ta shohë këtë. Për shembull, në Muzeun e viteve ’90, të përmendur disa herë, tani kemi tryeza të përhershme dhe ato janë plot me njerëz që vijnë, dhe janë njerëz që ne nuk i njohim fare. Pra, nuk është një grup i vogël entuziastësh, por një numër serioz i vizitorëve të rinj, të cilët, siç thashë, nuk i njohim fare, por kanë nevojë të diskutojnë për këto tema, të vijnë, të shohin filma; ka një numër serioz njerëzish dhe besoj se edhe lëvizja studentore është, ndër të tjera, rezultat i punës shumëvjeçare. Fatkeqësisht, kjo nuk ekziston me Kosovën.

Pse nuk keni bashkëpunim?

Dubravka Stojanoviq: Pra, po them, sigurisht, gjuha është një arsye – një pengesë e thjeshtë, por është pengesë. Së dyti, ne që nga fillimi, që nga koha e luftës, kemi pasur partnerë me të cilët kemi punuar në Kroaci dhe në Bosnjë. Pra, që nga lufta kemi punuar së bashku. Me Kosovën nuk e kemi pasur këtë. Kishin disa organizata, si Fondi për të Drejtat Humanitare, sigurisht. Por nuk ka qenë aq masiv sa në rastet e tjera. A është kjo pasojë e përvojës nga Jugosllavia, ku thjesht njerëzit nga Kosova nuk njiheshin mjaftueshëm me njerëzit nga republikat e tjera, nuk kishte mjaft bashkëpunim siç kishte në Jugosllavi, dhe pastaj kjo trashëgohej menjëherë gjatë luftës, duke krijuar besim, dhe ky besim më pas përparonte. Pra, me Kosovën nuk ka pasur një lloj vazhdimësie të tillë. Kjo është një ndërprerje e madhe dhe për pasojë është më e vështirë të gjesh njerëz që duan të bashkëpunojnë me Beogradin. Siç thashë, ne kemi pasur një përvojë shumë të keqe dhe pothuajse të gjithë ata që kemi kontaktuar na kanë refuzuar. Pra, ka disa probleme për të cilat nuk di shumë, por nga përvoja mund ta konfirmoj këtë.

Sa ka rëndësi që përvojat dhe tregimet e viktimave të përfshihen në diskutimet publike për konfliktet e së kaluarës?

Dubravka Stojanoviq: Kjo është thelbësore, por gjithsesi nuk duhet të bazohemi vetëm në një diskurs viktimizimi dhe të flasim vetëm për veten dhe viktimat tona, sepse, siç kemi thënë më parë, kjo na fikson në të kaluarën. Kjo pastaj bëhet një lloj takse traumatike që nuk të lejon të dalësh prej saj. Për të dhënë një shembull, Muzeu i viteve ’90, për të cilin kam folur shumë herë. Ne aty kërkojmë një gjuhë të re për luftërat e viteve ’90 dhe përpiqemi që përmes shumë tregimeve personale që i paraqesim vizitorëve tanë, ata të përballen me atë se si e përjetuan njerëzit e zakonshëm këto konflikte. Sepse është treguar se shifrat që ne i dimë sot – numri i viktimave, sa zgjatën disa rrethime, sa zgjatën bombardimet, sa fëmijë u vranë, etj. – këto të dhëna nuk funksionojnë. Askush nuk u prek nga një numër. Por kur rrëfehet historia e një fëmije, historia e një familjeje, e një individi, e një gruaje, atëherë kjo arrin te njerëzit dhe duket se kjo është tani mënyra më e mirë.

Pse mendoni se Serbia nuk respekton marrëveshjet ndërkombëtare, apo përse heziton t’i zbatojë ato sidomos për sa u përket atyre të hapjes së varreza masive dhe personave të zhdukur?

Dubravka Stojanoviq: Kjo ndodhi në fillim të vitit 2000, kur ndodhi ndryshimi i qeverisë dhe kur Zoran Gjingjiq ishte kryeministër. Atëherë këto informacione u bënë publike: varreza masive në Batajnicë dhe dy kamionë që u hodhën në Danub dhe në Liqenin Peroç. Kjo u bë publike atëherë, ishte lajm në lajmet e mbrëmjes, u diskutua, publiku ishte i shokuar. Megjithatë, pas vrasjes së Gjingjiqit, kjo u mbulua shumë shpejt; kjo është sigurisht një nga arsyet pse ai u vra. Pra, më pas nuk u hulumtua më tej. Por shikoni, për shembull, rastin e vëllezërve Bytyçi, të cilët u vranë, dihet se u vranë në territorin e Serbisë nga pjesëtarë të policisë, pavarësisht presionit të madh nga Shtetet e Bashkuara, ku ata ishin qytetarë. Procesi gjyqësor për vrasjen e tyre kurrë nuk u nis. Pra, është punuar shumë për ta mbuluar këtë, pikërisht për të ruajtur narrativin e vet si viktimë dhe për të mos treguar kurrë anën tjetër.

Pra, ju ende mendoni se politika luan me njerëzit ose me emocionet dhe tregimet e atyre që kanë qenë viktima?

Dubravka Stojanoviq: Absolutisht, politika është ajo që ka përcaktuar qëndrimin kundrejt ngjarjeve dhe kundrejt viktimave, ka zgjedhur vetveten si viktimën e vetme, nuk flet kurrë për tjetrin, nuk flet për përgjegjësinë e vet, dhe kjo është diçka që është e qartë në interesin e shumicës së elitave.

A mendoni se iniciativat e përbashkëta për përballjen me të kaluarën mund të ndihmojnë në krijimin e marrëdhënieve më të qëndrueshme ndërmjet Kosovës dhe Serbisë në perspektivë afatgjatë?"

Dubravka Stojanoviq: Po, siç thashë më parë, konflikti është në interes të qeverive nacionaliste. Dhe për sa kohë qeveritë janë nacionaliste, ato do ta thellojnë konfliktin, ato jetojnë nga konflikti. Ajo që na mbetet neve tani, sidomos në Serbi, është pyetja se si të arrihet një ndryshim qeverie në mënyrë paqësore. Studentët, universitetet, drejtësia, artistët – të gjithë janë në rezistencë tashmë për më shumë se një vit, dhe të gjithë përpiqemi që të arrijmë zgjedhjet si mjetin e vetëm demokratik për të ndryshuar qeverinë. Pastaj mbetet shpresa që qeveria e re të mos jetë vetëm formalisht e re, por në thelb të braktisë projektin e vjetër nacionalist nga i cili nuk mund të dalim tashmë pothuaj 40 vjet.