Ana Notaras, botuesja e parë që shpëtoi Bizantin përmes librave

Botuesja e parë në historinë e librit quhej Ana. Nuk bëhet fjalë për Anna Rugerin, shtypshkronjësen e Augsburgut, as për Anna Fabri-n e Stokholmit, por për Ana Notaras Paleologina, një figurë pak e njohur, me zgjedhje të saj. Vendimi për të fshehur emrin ishte pjesë e kodit fisnik të një aristokrate bizantine në mërgim, e cila në atë emër përfaqësonte thelbin e fundit të fisnikërisë së lartë të një perandorie të rrëzuar.

Familja Notaras ishte ndër më aristokratet dhe më të fuqishmet e perandorisë së Paleologëve. Babai i saj, Luka Notaras, mbante postin e megadukës dhe ishte kryeministër i perandorit të fundit bizantin, Kostandini XI. Thuhet se Ana ishte parashikuar të martohej me perandorin dhe të bëhej perandoreshë, nëse ai do t’i kishte mbijetuar rrethimit osman të vitit 1453. Kjo nuk ndodhi. As babai i saj nuk mbijetoi: ai vdiq, thuhet se kreu vetëvrasje, pasi pa me sytë e tij vrasjen e tre djemve të tij të parë dhe deportimin e më të voglit në haremin e sulltan Mehmetit II, Pushtuesit.

Para rënies së Kostandinopojës, Luka Notaras kishte larguar nga qyteti vajzën e tij më të zgjuar, duke i besuar jo vetëm një pjesë të thesareve familjare, por edhe kapitalin financiar: depozita jashtë vendit, kryesisht tituj gjenovezë dhe venecianë të lidhur me investime tregtare. Aq të mëdha ishin lidhjet dhe pasuria e tij, sa përveç Gjenovës, ai gëzonte edhe qytetarinë nderi të Venedikut.

Pikërisht përmes këtyre burimeve financiare, fillimisht nën mbrojtjen e kardinalit Bessarion dhe më pas në mënyrë të pavarur, Ana financoi iniciativa kulturore dhe fetare që do ta shndërronin Venedikun në destinacionin kryesor të refugjatëve grekë pas rënies së Bizantit. Ajo u vendos përfundimisht në Venedik, ku bashkoi interesat e saj dhe përdori jo vetëm pasurinë, por edhe vendosmërinë politike të trashëguar nga i ati për të forcuar komunitetin e mërgimtarëve dhe për të ruajtur kujtesën e tyre historike.

Në vitin 1479 llogaritej se në Republikën e Venedikut jetonin mes katër dhe pesë mijë grekë. Shumë prej tyre ishin ushtarë, të njohur si stradiotë, që shërbenin në ushtrinë veneciane kundër Perandorisë Osmane. Kjo prani ushqeu ndjenjën se Venediku duhej të mbante gjallë trashëgiminë e Bizantit, një qytetërim i shkatërruar jo pa përgjegjësi edhe nga vetë republika detare.Ishte vetë Bessarioni ai që, 15 vjet pas rënies së Kostandinopojës, e quajti Venedikun “alterum Byzantium” ,“Bizanti i dytë”. Në këtë kontekst u forcua edhe roli i Anës.

Ajo ndërmjetësoi themelimin e vëllazërisë greke, për të cilën u ndërtua kisha e Shën Gjergjit të Grekëve, falë edhe trashëgimisë së saj. Në këtë kishë ruhen ende sot tri ikona të çmuara që Ana i solli nga Kostandinopoja. Ajo luftoi për njohjen e lirë të kultit ortodoks dhe ia doli fillimisht në banesën e saj, më pas edhe në kishë. Kompleksi i Shën Gjergjit të Grekëve mbetet edhe sot një pikë referimi botërore për helenizmin.

Por mbi të gjitha, Ana u përkushtua përhapjes së kulturës bizantine përmes librave. Duke ndjekur vizionin e Bessarionit, ajo kontribuoi në rilindjen e trashëgimisë bizantine përmes shtypshkronjës. Ana jo vetëm që mbajti një bibliotekë të pasur në rezidencën e saj, por u bë edhe botuese, shumë përpara grave perëndimore që sot konsiderohen si të parat në këtë fushë.

Ajo financoi dhe drejtoi në mënyrë diskrete shtypshkronjën pioniere të Kalliergisit, e specializuar ekskluzivisht në botimin e veprave greke, duke përdorur një përfaqësues dhe pa firmosur botimet. Vetëm një herë, në kolofonin e veprës së famshme Etymologicum Magnum, përmendet emri i saj, për shkak të zbukurimeve artistike të realizuara prej saj dhe mbesës së saj, Eudokia.

Më 8 korrik 1507, kronisti Marin Sanudo shkruante se në San Zulian kishte vdekur një zonjë greke, bijë e një burri të rangut të lartë në Kostandinopojë, shumë e pasur dhe mbi njëqind vjeç. Edhe pse këto të dhëna mund të jenë të ekzagjeruara, figura e Anës mbeti në kujtesën veneciane si simbol i autoritetit dhe madhështisë së Bizantit.

Në këtë kuptim, Ana Notaras Paleologina nuk ishte thjesht një grua e shekullit të saj, por mishërimi i një qytetërimi të tërë, që përmes librave dhe kulturës, refuzoi të zhdukej./KultPlus